De EU is als een auto met vierkante wielen. Ze komt pas in beweging wanneer de druk hoog genoeg wordt, en als ze eenmaal rijdt, gaat dat schokkerig en onvoorspelbaar.
In die auto zitten 27 nationale leiders achter het stuur. Als 26 van hen het gaspedaal indrukken om te versnellen, maar één op de rem trapt, komt de auto niet vooruit. Elk land heeft een veto waarmee het vooruitgang kan blokkeren. Dat wordt steeds problematischer, juist op terreinen waar we dringend stappen moeten zetten: defensie, uitbreiding en concurrentiekracht.
Volt wil de Verenigde Staten van Europa creëren: een democratische federatie die een samenleving mogelijk maakt waarin mensen waardig kunnen leven met de hoogste levensstandaarden ter wereld. Door geopolitieke druk van Rusland, de VS en China, grote maatschappelijke uitdagingen zoals de klimaatcrisis en een afnemende economische positie, erkennen steeds meer Europeanen dat echte verandering noodzakelijk is.
Maar de EU is momenteel niet in staat om te veranderen door veto’s van weinig ambitieuze nationale politici die vastzitten in nationale belangen en broodnodige hervormingen blokkeren. Door deze impasse klinken oproepen voor een “Europa van verschillende snelheden” of “pragmatisch federalisme” steeds luider. In die visie gaan coalities van landen die sneller willen integreren alvast vooruit, terwijl andere landen later kunnen aansluiten.
Dat is niet nieuw. De euro en Schengen zijn voorbeelden van zeer succesvolle projecten die begonnen met een groep ambitieuze landen en later de norm werden voor bijna iedereen. Het Europees Openbaar Ministerie is een recenter voorbeeld.
Een Europa van verschillende snelheden kan via verschillende juridische routes tot stand komen, zoals versterkte samenwerking binnen het EU-recht of intergouvernementele verdragen buiten de EU. Sommige vormen maken ook deelname van niet-EU-landen mogelijk, zoals Oekraïne, het Verenigd Koninkrijk of Noorwegen.
Dit kan ook helpen bij de andere grote uitdaging: uitbreiding. Als we willen dat goed presterende landen sneller kunnen toetreden tot de EU, terwijl we tegelijk voorkomen dat een nieuwe Viktor Orbán de Unie binnentreedt, moeten we een “meer voor meer, minder voor minder”-aanpak omarmen.
In ideale omstandigheden zou de EU als één geheel doorgroeien naar de Verenigde Staten van Europa. Maar in de wereld van vandaag hebben we geen tijd om te wachten op de minst ambitieuze nationale politicus in de kamer.
We kunnen de Verenigde Staten van Europa bereiken aan verschillende snelheden. Wat ontstaat is een soort Europese “ui”: een binnenste kern die sneller richting een federale Unie beweegt, een EU die haar fundamentele waarden strenger handhaaft, kandidaat-lidstaten die eerlijker beloond worden voor hervormingen, en een buitenste ring van bevriende landen zoals het VK, Noorwegen en Canada die nauw betrokken blijven.
Volt steunt vrijwillige vormen van een Europa van verschillende snelheden, zolang deze:
- Alleen als laatste redmiddel worden ingezet wanneer ambitieuze EU-hervormingen worden geblokkeerd door het unanimiteitsvereiste;
- Expliciet openstaan voor andere EU- en niet-EU-landen en op termijn EU-brede hervormingen kunnen worden;
- Bindend zijn zodra landen deelnemen, zonder gemakkelijke opt-in/opt-out-constructies;
- Gebruikmaken van bestaande EU-kaders binnen het EU-recht, in plaats van ad-hoc intergouvernementele oplossingen;
- Gecombineerd worden met sterke waarborgen voor rechtsstaat en democratie, inclusief automatische correctiemechanismen tegen democratische achteruitgang;
- Nooit politiek misbruikt worden om eerste- en tweederangs lidstaten te creëren, of die indruk te wekken, maar uitsluitend dienen om diepere integratie te versnellen.
Met andere woorden: een helder stappenplan dat voor alle landen openstaat, gebaseerd is op verdienste en wordt geleid door hetzelfde juridische kader — als bijdrage aan een snellere en “steeds hechtere Unie”. Landen moeten op basis van objectieve en onafhankelijke criteria omhoog of omlaag kunnen bewegen, niet op basis van willekeurige politieke keuzes. Voor kandidaat-lidstaten zijn deze fases een manier om toetreding te versnellen, nooit een alternatief voor volledig lidmaatschap.
- Laag 1: De Federale Kern — richting de Verenigde Staten van Europa
- Criteria: versterkte samenwerking binnen het EU-recht (zoals artikel 20 of 46), mits voldaan wordt aan de bovenstaande voorwaarden
- Effect: meer federale bevoegdheden voor de EU op cruciale beleidsterreinen, zoals een kapitaalmarktunie, investeringsunie, fiscale unie, buitenlandse zaken en defensie
- Laag 2: De Europese Unie (status quo)
- Criteria: volledig EU-lidmaatschap met stemrecht
- Effect: volledige toepassing van EU-wetgeving, beleid, begroting en stemrechten
- Laag 3: Geavanceerde kandidaat-lidstaten
- Criteria: volledige aansluiting bij het gemeenschappelijk buitenlands- en veiligheidsbeleid (GBVB), en een positieve Interim Benchmark Assessment Report (IBAR) voor de geopende fundamentele hoofdstukken
- Effect: vroege toegang tot delen van de EU-begroting, toepassing van de wederzijdse verdedigingsclausule (artikel 42.7) en deelname aan EU-instellingen met stemrecht maar zonder veto voor afgesloten beleidshoofdstukken
- Laag 4: Reguliere kandidaat-lidstaten (status quo)
- Criteria: Europese staten die de fundamentele waarden van de EU respecteren en kandidaatstatus hebben verkregen
- Effect: geleidelijke toegang tot de interne markt en EU-beleid op basis van hervormingen en groeiplannen, plus waarnemersstatus in EU-instellingen
- Laag 5: Waardengedreven partners (EFTA+)
- Criteria: democratische landen met een partnerschapsovereenkomst met de EU
- Effect: bevoorrechte maar voorwaardelijke deelname aan onderdelen van de interne markt of beleidsterreinen zoals defensie, technologie en energie, inclusief een economisch anti-dwangpact en versterkte mondiale reguleringsmacht
*Voor ons gedetailleerde standpunt over de uitbreiding en hervorming van de EU, de verschillende fasen van het principe ‘meer voor meer, minder voor minder’ en de bijbehorende criteria en gevolgen, verwijzen wij u naar onze visienota.